Helmuto
Velger
KONTRIBUOJ AL LA
NORMA ESPERANTOLOGIO
Enkonduko • Ekspertizetoj • Kritikoj
(Oktobro 1999)
Enhavo
Antauparolo........................................................................................................................ V
Mallongigoj, Difino de
„norma esperantologio“....................................................... VI
Mallonga enkonduko en la norman
esperantologion (1993)................................. 1
1.
La konstituciaj leghoj de la
esperantistaro........................................................... 1
2.
Legha normiteco kaj evoluado de
la lingvo.......................................................... 1
3.
La esperantistaro kiel
kriptoorganizajho.............................................................. 2
4.
La unuopaj konstituciaj
decidorganoj de la esperantistaro................................ 3
4.1.
La kongreso de la esperantistaro......................................................................... 3
4.2.
Autoritata komitato elektita de la
registaroj......................................................... 4
4.3.
Autoritata centra institucio...................................................................................... 5
4.4.
La kreinto de Esperanto......................................................................................... 6
4.5.
La unuopa esperantisto.......................................................................................... 6
5.
Oficialaj fontoj de lingvaj
normoj de Esperanto.................................................... 6
5.1.
Fundamento............................................................................................................. 6
5.1.1.
La partoj de la Fundamento................................................................................... 7
5.1.2.
La samrangeco de chiuj partoj de la
Fundamento.............................................. 7
5.1.3.
Devigeco kaj licencoj.............................................................................................. 8
5.1.4.
Normkolizioj............................................................................................................. 9
5.2.
Verkoj de Zamenhof............................................................................................... 9
5.3.
Resumo.................................................................................................................... 10
6.
La procedo en dubaj kazoj..................................................................................... 10
7.
Pri la rolo de la logiko............................................................................................. 12
Apendico:
Noto de K.R. Popper pri la nocio "spirito de lingvo"..................................... 13
Normesperantologiaj
ekspertizetoj.............................................................................. 14
I.
Gheneralaj konsideroj............................................................................................. 14
1. Chu en la Fundamento trovighas eraroj?......................................................................... 14
2. La kompleteco de la Fundamenta
Gramatiko.................................................................. 14
3. Pri la Esperanta stilo.................................................................................................... 16
II.
Unuopaj gramatikaj kaj stilaj
demandoj................................................................ 18
4. Pri la uzado de la duonvokalo
"u".................................................................................. 18
5. Chu duoblaj konsonantoj interne
de radiko estas kontraufundamentaj?............................. 18
6. Pri la prononco de Esperanto........................................................................................ 18
7. Pri la uzado de la artikolo............................................................................................. 19
8. Pri la uzado de la perfektaj kaj
imperfektaj participoj....................................................... 20
8.1. La verbkategorioj priskribitaj en § 110 de
PAG............................................................... 20
8.2. Pri "-anta" kaj "-ata"..................................................................................................... 20
8.3. Pri "-inta" kaj "-ita"....................................................................................................... 21
8.4. Finaj rimarkoj............................................................................................................... 22
9. Pri vortkunmetado........................................................................................................ 23
10. Pri kunmetita pasiva verbo............................................................................................ 25
11. Pri la esperantigo de propraj nomoj................................................................................ 25
12. La kontraufundamenteco de
"aliu", "alies" k.t.p.............................................................. 26
13. La kontraufundamenteco de "far"
k.t.p........................................................................... 27
14. Dank´ al Dio................................................................................................................ 27
III.
Leksikologio............................................................................................................ 28
15. Pri "ghi"....................................................................................................................... 28
16. Pri la senco de "-igh".................................................................................................... 28
17. Tiel, tiom..................................................................................................................... 29
18. Unu............................................................................................................................. 29
19. Miliardo, biliono............................................................................................................ 30
IV.
Lingvaj institucioj..................................................................................................... 31
20. Oficialaj "Aldonoj al la
Fundamento".............................................................................. 31
21. Chu la Akademio de Esperanto estas
"centra"?.............................................................. 32
Diskutpropono pri internaciaj
vortoj:
Kiel apliki la 15-an regulon?........................................................................................... 34
Kritikaj rimarkoj pri kelkaj
aktualaj variantoj de Esperanto................................... 37
1.
Enkonduko............................................................................................................... 37
2.
La "logika" varianto de
Esperanto ("Analiza Skolo").......................................... 37
2.1.
Lauda enkonduko................................................................................................... 37
2.2.
La principoj de la Esperanto-varianto
de la "Analiza Skolo"............................. 38
2.2.1.
Kritiko de la "baza kodo" de
la "Analiza Skolo".................................................. 38
2.2.2.
Kritiko de la "logiko" de la
"Analiza Skolo".......................................................... 38
2.2.3.
Kritiko de la aldonaj principoj................................................................................ 39
2.3. Pliaj kritikaj rimarkoj................................................................................................ 40
2.4.
Resumo.................................................................................................................... 41
3.
La "spirita" varianto
de Esperanto (G.F. Makkink)............................................. 42
3.1.
La principoj de la Makkinka Esperanto................................................................ 42
3.1.1.
Kritikaj rimarkoj pri la rolo de la
"spirito".............................................................. 42
3.1.2.
Kritika rimarko pri
"eksterfundamenta fundamenteco"....................................... 43
3.2.
Unuopaj pliaj kritikaj rimarkoj................................................................................. 43
3.2.1.
La Antauparolo de la Fundamento........................................................................ 43
3.2.2.
La skribmaniero de numeraloj............................................................................... 43
3.2.3.
Aliloke pritraktitaj temoj.......................................................................................... 44
3.3.
Resumo.................................................................................................................... 44
Literaturo............................................................................................................................. 45
Indekso de cititaj normtekstoj....................................................................................... 46
Antauparolo
Atente tralegante la verkojn de Zamenhof, oni certe
rimarkas lian afinecon al la jurista pensmaniero. Kaj ne nur afinecon, sed
mirigan kapablecon, kaj impresan juristan fantazion. Ekzemploj por tio estas
i.a. la Projekto de Tutmonda Ligo Esperantista; la deklaracioj pri homaranismo;
la Bulonja Deklaracio; kaj antau chio
la Fundamento mem. Sufiche ofte li klarigis, ke la Fundamento por li estas
legho.
Tio iam instigis min, serioze preni la Fundamenton
kiel leghon; kaj baldau mi ekrimarkis, ke la jurista metodo kondukis min en
chiuj gramatikaj kaj stilaj demandoj al la samaj rezultoj kiel Zamenhof-on en
liaj Lingvaj Respondoj. Tio koncernas ne nur chiujn ordonojn, malpermesojn kaj
rekomendojn, sed ankau ties limigojn, kondichojn kaj gradojn de devigeco. Do,
neniam estis komplezemo, cedemo au similaj personaj ecoj, kiuj instigis
Zamenhof-on al tiu au alia prinorma eldiro, sed chiam estis autentike normaj
kialoj, kiuj rezultas el la sistemo de la tuta Fundamento. La
"rekonstruebleco" de la Lingvaj Respondoj estas forta argumento, ke
Zamenhof la Fundamenton "legho" ne nur nomis, sed ghin fakte tiele
traktis, interpretis kaj strikte obeis. La Lingvaj Respondoj estas verko de
precizema lingvojuristo.
Jukas min, diri ankorau kelkajn vortojn pri
personaj ecoj au emoj. Virtoj de bona (lingvo-)juristo certe ne estas komplezemo
au cedemo, sed precizemo kaj fideleco al la legho. Malshatantoj nomas ilin
pedanteco kaj rigideco. Bone - virto estas virto nur en adekvata kunteksto,
aliloke ghi povas farighi malvirto; kaj inverse. Pudingo ne malpravigas la
shtonajn murojn de domo, kaj inverse. Por ghuste interpreti kaj apliki normojn,
la juristaj virtoj estas bezonataj. La domo de chiu planlingvo en siaj esencaj
partoj estas konstruita el normoj. Tra la fendoj de malpedante konstruita kaj
flegata tia domo sur fleksebla fundamento fajfas la vento de nekontrolita
arbitreco kaj eterna kverelado.
Bonvenon, karaj legantoj, en la rondo familia de la
pedantoj, harfendemuloj kaj rigiduloj!
H. Velger,
Marburg/Lahn,
je la Zamenhoftago
en la 88-a jaro de la legha valideco de la
Fundamento.
Mallongigoj
A2.5: Fundamento, Antauparolo, dua
alineo, kvina frazo.
FG: Fundamenta
Gramatiko.
R11: 11-a regulo de la
Fundamenta Gramatiko.
§ 12,19: 12-a paragrafo de la
Ekzercaro, 19-a frazo.
f,a,g,r,p,e: Respektive franca,
angla, germana, rusa, pola kaj Esperanta
parto de la koncerna referenco. Ekz.:
R11a = R11 de la angla
Gramatiko; R11e = R11 de la Esperanta
kompara teksto de la
Kvinlingva Fundamenta Gramatiko.
UV: Universala
Vortaro.
LR: Lingvaj
Respondoj, konsiloj kaj opinioj pri Esperanto (sekvas
la n-ro de la koncerna respondo).
OV: Originala Verkaro
de Zamenhof.
PAG: Plena Analiza Gramatiko
(Kalocsay/Waringhien).
PV: Iam kompletigota
plena verkaro de L.L. Zamenhof (Ludovikito)
Vd.: Vidu.
Nomo de autoro sekvata de jaronombro resendas al la
literaturlisto.
Difino de la
nocio
norma au preskriba esperantologio
Norma au preskriba esperantologio estas la scienco pri la validaj normaj
bazoj de Esperanto, pri ghia (hierarkia) normsistemo (1. Bulonja Deklaracio, 2.
Fundamento kun Oficialaj Aldonoj, 3. komuna lingvouzo, 4. Zamenhofa stilo); el
tio ghi deduktas, kio estas gramatike ghusta kaj stile bona Esperanto. Tiucele
ghi sisteme kaj konsekvence aplikas la normsciencan metodaron, precipe la
(norm-)logikon, la semantikan kaj teleologian norminterpretadojn kaj la
kompletigon de normoj helpe de la formala teleologio. La formala teleologio -
t.e. la formala teorio de racie celkonforma agado - estas parte ekvivalenta al
la normlogiko, char celoj povas esti rigardataj kiel kvazau-normoj. (La
normlogiko mem ne estas preskriba,
char ghi povas nur kontroli normojn au dedukti ilin el aliaj jam validaj
normoj, sed ghi ne povas mem krei normojn).
Mallonga enkonduko en la norman
esperantologion
1. La konstituciaj leghoj de la
esperantistaro
Esperanto havas ne nur la apartajhon, ke ghi estas
rezulto de lingvoplanado, sed ankau, ke socia komunumo, la esperantistaro,
oficiale leghigis kelkajn konstituciajn dokumentojn, per kiuj la elementoj de
la lingvo estas fiksitaj. Ghi do estas ne nur planlingvo, sed - ech pli grave -
ankau konstitucia lingvo.
La esperantistaro, agante kiel ia leghdonanto,
oficiale akceptis du konstituciajn leghojn: nome
• la Fundamenton, kaj
• la Deklaracion pri la Esenco de la esperantismo
(mallonge: Bulonja Deklaracio).
La Bulonja Deklaracio estas chefe (sed ne nur) la
enkonduka legho de la Fundamento. Ambau kune konsistigas la konstitucion de
Esperanto. Ili estis oficiale akceptitaj la 9-an de augusto 1905.
La Esperanto-parolantoj chiam konsciis pri la
legheca karaktero de tiuj chi tekstoj. Zamenhof mem ofte nomis la Fundamenton
"legho" - ankau en ties Antauparolo[1]. Do, trakti la Fundamenton kiel
leghon, tio tute konformas al ghia memdifino. Ne tiele trakti ghin rekte
kontrauas la Fundamenton.- (Kompreneble
ghi ne estas shtata legho, sed ghi similas al la internaciaj leghoj de ludoj
kiel shako, golfo, futbalo k.t.p. Kiu ekz. neglektas la regulojn de shako,
tiu ne faras krimon; sed li simple ne vere ludas shakon.)
El tiu chi memdifino sekvas, ke oni devas apliki
normsciencajn - pli precize: jurosciencajn - metodojn, por esplori, kion
permesas kaj kion malpermesas tiuj tekstoj; nur tiel oni povas minimumigi subjektivan
arbitrecon che la tekstinterpretado.
Certagrade tiuj metodoj ebligas ne nur interpreti normtekstojn, sed ech
racie gvidi ties kompletigon. Oni konsciigu al si, ke jurosciencaj metodoj ofte estas pli adekvataj ol lingvistikaj, por
ekkoni, kio estas ghusta, kio
malghusta en Esperanto. Alie dirite, la juroscienca metodologio estas
nemalhavebla helpscienco de la interlingvistiko, de la esperantologio. La
sistema aplikado de la juroscienca metodologio estigas specialan branchon de la
esperantologio: la norman
esperantologion.
2. Legha
normiteco kaj evoluado de la lingvo
El la dirita evidentighas, ke iusence Esperanto,
same kiel modernaj shtatoj, ne plu bazas sin sur kutimojuro, sed sur leghojuro.
Tamen ech iuj esperantistoj jen neglektas, jen malkonfesas tiun unikan trajton
de Esperanto, kiu estas la garantio de la pludauro de ghia lingvoteknologia
supereco al chiuj naciaj lingvoj. Lingvistoj ghenerale sekvas jenajn
(super)regulojn: "Ghenerala uzado neniam estas erara" kaj
"hodiau eraro, morgau regulo". Tiuj reguloj tute konformas al la
norma situacio de ordinaraj, kutimojuraj lingvoj, kiuj estas la normalaj
objektoj de la lingvistiko. Sed ili ne
konformas al la eksterordinara norma situacio de la leghe fiksita Fundamenta
Esperanto. Por la Fundamenta Esperanto la diritaj reguloj validas nur parte, nome tie, kie ne ekzistas
Fundamenta normo; alivorte: nur sub,
neniel super la Fundamento. Trakti la diritajn regulojn kiel superajn al la
Fundamento, tio logike implicas personan (norman)
decidon; nome: malagnoski la
leghan validecon, la netusheblecon eksplicite pretendatan de la Fundamento mem,
kaj trakti ghin nur kiel nedevigan modelon. Tiamaniere oni anstatauas la
Fundamentan Esperanton per alia, kutimojura, lingvistike pli
"normala". Kiu vere volas fari tian decidon, tiu faru ghin kun plena
konscio, sed ne pro nekonscia kaj senkritika sekvado de lingvistikaj
pensokutimoj. Li konsciu, ke li ekludis alian "lingvoludon" ol tiun,
kiun priskribas la Fundamento.- Kompreneble mi chi-sekve pritraktas nur la Fundamentan Esperanton, ne ties - el la
vidpunkto de la Fundamento nelegitiman - kutimojuran varianton.
Esperanto nur kerne estas leghe normita lingvo.
Kvankam rilate ghiajn bazajn normojn - chefe tiujn de la Fundamento - la lingvo
estas ekster chia spontanea kaj "natura" evoluo, tamen, en certaj
limoj, ekzistas eblecoj de la necesaj kaj dezirindaj evoluado kaj adaptighado:
• La normoj estas nekompletaj, t.e. ili permesas au
bezonas kompletigon au suplementadon (kadro-
au kernonormoj). Che la plenigo de
normaj kadroj temas nur pri nedevigaj "privataj rekomendoj"[2].
• Multaj el la normoj ne estas striktaj
reguloj, sed nur konsiloj.
• Ekzistas pluraj
konstituciaj decidorganoj, kiuj rajtas shanghi kaj oficiale (t.e. ne nur kiel
"privata rekomendo") suplementi la fundamentajn lingvajn normojn; vd.
sub punktoj 3 kaj 4.
Pro chio chi tio oni eble povus nomi Esperanton
"parta planlingvo"; ne chio en ghi estas planita. En la sfero de la
bazaj lingvaj normoj, trovighantaj en la Fundamento, ghi estas planlingvo;
ekster tiu sfero ghi ne estas
planlingvo (tamen kun kelkaj limigoj pritraktotaj). Ke en la efiko-sfero de
tiuj bazaj normoj neniam povas esti allasataj spontaneaj shanghoj, sed nur
shanghoj surbaze de decidoj de fake kaj institucie kompetentaj organoj, tio
garantias, ke Esperanto malgrau chiuj shanghighoj restas kerne planlingvo. Per
la decidoj de la konstitucie rajtigitaj organoj la planlingva karaktero povas
esti pliigita au malpliigita.
3. La
esperantistaro kiel kriptoorganizajho
La priskribita konstitucia modelo de adaptigh- kaj
evolukapabla (parta) planlingvo do postulas ne nur devigan lingvokodon, sed ankau
normojn pri institucioj, kiuj rajtas shanghi kaj aldoni lingvajn normojn.
Alivorte, la normoj, kiuj ebligas la funkciadon de tia lingvo, devas koncerni
parte eksterlingvajn temojn, nome la institucian kadron. Fakte la konstitucio
de Esperanto enhavas eksplicitajn pri-organizajn normojn.
Por multaj Esperanto-parolantoj estos tre
surprize, ke jam Bulonja Deklaracio kaj Fundamento mem (chefe ties Antauparolo)
enhavas tiajn normojn. Zamenhof siatempe intencis krei organizajhon de la
Esperanto-parolantoj. La normoj de la Fundamento, la Bulonja Deklaracio kaj la
Projekto de Regularo de Tutmonda Ligo Esperantista formas interrilatantan
norman komplekson, kiu klare montras tiun intencon. Fundamento kaj Bulonja
Deklaracio estas tiele konstruitaj, ke ili iusence necesigas esperantistan organizajhon. Tion malkashe montras i.a. la
ne validigita §5 de la projektita teksto de la Bulonja Deklaracio, kiu
eksplicite menciis la "Centran Komitaton Esperantistan", kies funkcio
estas priskribita en la statuto-projekto. Kiel konate, la esperantistoj
siatempe ne deziris esti korporacie organizitaj, kaj ili malakceptis la
statuto-projekton. Sed oficiale
leghigante la Bulonjan Deklaracion kaj la Fundamenton, ili kontrauvole, sed
normlogike neeviteble difinis sin leghdonanta
organizajho. Certe tiu chi ne tute konformis al la projekto de Zamenhof;
sed kiam la normoj de la Antauparolo kaj de la Bulonja Deklaracio ekfunkciis,
montrighis, ke ech sen la statuto de la Ligo ili enhavas sufiche da organizajha
substanco, por memstare doni en la plej gravaj partoj funkcikapablan
organizajhan normaron al tiu organizajho.
La organizajho estis kaj ghenerale restis nerimarkita ghis hodiau pro
sia neekspliciteco kaj char oni ne nomis ghin organizajho. Trovighante antau
chies okuloj, ghi tamen restadas sekreta; ghi restadas kriptoorganizajho. Sed
ghi funkcias. Char la organizajho ne havas oficialan nomon, ni simple nomu ghin
la esperantistaro.
La esperantistaro per si mem havas jenajn esencajn
kaj nemalhaveblajn ecojn de organizajho:
• membraron, kaj
• decidorganojn.
Por ambau Bulonja Deklaracio kaj Fundamento donas
klarajn, kaj parte mirige detalajn, regulojn, kiujn ni ankorau prilumos.
Tiu chi organizajho de la Esperanto-parolantoj
ekzistas krom kaj sendepende de aliaj organizajhoj, kiuj uzas kaj/au
propagandas Esperanton, ekz. UEA, SAT k.t.p. Kiam la statutoj de tiaj
organizajhoj mencias Esperanton, tiam temas nur pri internaj normoj de tiuj
organizajhoj; tiuj normoj nek estigas nek limigas la validecon de la
konstitucio de Esperanto. La konstitucio de Esperanto ja ankau historie
antauiris la diritajn organizajhojn.
Kvankam la Fundamento kaj la esperantistaro havas
norme sendependan de tiuj organizajhoj ekziston, tamen la sinligo de tiuj
organizajhoj al la Fundamento havas grandan praktikan valoron.
4. La
unuopaj konstituciaj decidorganoj de la esperantistaro
La konstitucio de Esperanto establis hierarkion de
decidorganoj. Al la hierarkio de la organoj respondas respektiva hierarkio de
la normoj faritaj de ili; tiel ke normo farita de hierarkie pli alta organo,
okaze de kontraudiro, ghenerale malvalidigas normon au decidon de malpli alta
organo.
Jen la decidorganoj, laurange ordigitaj:
4.1. La
kongreso de la esperantistaro
§ 5 de la Bulonja Deklaracio difinas, kiu estas
"esperantisto":
Bulonja
Deklaracio § 5 Esperantisto estas nomata chiu
persono, kiu scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale por kiaj celoj li
ghin uzas. Apartenado al ia aktiva Societo esperantista por chiu esperantisto
estas rekomendinda, sed ne deviga.
La tuto de la esperantistoj, la esperantistaro,
estas la suvereno de "Esperantujo", la spirita lando de la sciantoj
kaj uzantoj de la internacia lingvo.
Praktike tiu suvereno agas per kongresoj, kiuj do
estas iaj konstitucidonaj kaj leghdonaj kunvenoj. Tion implicite klarigas
Fundamento A11.2, parolante pri la leghigo de la Antauparolo mem:
Fundamento
A11.2 Leghan sankcion ili[3] ricevos nur en
tia okazo, se ili estos akceptitaj de la unua internacia kongreso de
esperantistoj, al kiu tiu chi verko kune kun sia antauparolo estos prezentita.
Bulonja Deklaracio kaj Fundamento estas leghoj
faritaj de la kongreso.
La kongreso estas organo de la tuta esperantistaro,
sed ne de iu aparta alia organizajho esperantista; tio sekvas el la dua frazo
de la supre citita § 5 de la Bulonja Deklaracio, lau kiu por esperantistoj
apartenado al "ia aktiva Societo esperantista" ne estas deviga.
La kongreso povas apliki sian leghdonan povon por
la tuta esperantistaro nur tiam, kiam vere chiuj esperantistoj (do la suvereno)
partoprenas au estas reprezentataj en ghi.
4.2.
Autoritata komitato interkonsente elektita de la registaroj de la plej chefaj regnoj
La norma bazo de tio estas Fundamento A1.2, kiu
jene tekstas:
Fundamento
A1.2 Kiam nia lingvo estos oficiale akceptita de
la registaroj de la plej chefaj
regnoj kaj tiuj chi registaroj per speciala legho garantios al Esperanto tute certan vivon kaj uzatecon kaj
plenan sendangherecon kontrau chiuj personaj kapricoj kaj disputoj, tiam
autoritata komitato, interkonsente elektita de tiuj registaroj, havos
la rajton fari en la fundamento de la lingvo unu fojon por chiam chiujn
deziratajn shanghojn, se tiaj
shanghoj montrighos necesaj.
La citita frazo de la Antauparolo tre precize
fiksas la kondichojn de fondigho kaj la sferon de kompetenteco de tiu komitato.
Mi emfazas, ke por tiu decidorgano la Fundamento ne estas netushebla! Tion pliklarigas ankau la sekvanta frazo A1.3,
kiu jene tekstas:
Fundamento
A1.3 Sed ghis
tiu tempo la fundamento de Esperanto devas plej severe esti absolute
senshangha...
Kiuj estas la "plej chefaj nacioj", kies
"registaroj"[4] iam havos la rajton,
elekti la autoritatan komitaton? Je la tempo de Zamenhof oni havis sufiche
klaran opinion pri tio: Temis pri la t.n. "pentarkio", la koncerto de
la kvin europaj grandpotencoj post la Viena kongreso 1815. Al la pentarkio
apartenis: Anglujo, Austrio, Francujo, Prusujo (poste Germanujo), kaj Rusujo.
Iliaj lingvoj estis: la franca, la angla, la germana, kaj la rusa. Certe ne estas hazardo, ke temas pri la
unuaj kvar lingvoj de la kvinlingva Fundamenta Gramatiko. Shajnas ech, ke ilia vicordo tie sekvas
la siatempan etiketan rangordon enkadre de la pentarkio.
Hodiau ni eble povas rigardi la konstantajn
membrojn de la Konsilantaro pri Sekureco de la Unuighintaj Nacioj kiel la
"plej chefajn naciojn". Ties konstantaj membroj estas: Usono, Rusujo,
Britujo, Francujo, Chinujo.
4.3.
Autoritata centra institucio (tradicie: Akademio de Esperanto)
Norma bazo: Fundamento A7.5, A8.1, A9.4, A10.4 La
institucio rajtas, sub certaj kondichoj, oficiale enkonduki novajn vortojn kaj
regulojn (vd. ankau A10.4 pli sube), tiel ke ili farighas fundamentaj:
Fundamento
A7.5 Nur iam poste, kiam la plej granda parto de
la novaj vortoj estos jam tute matura, ia autoritata institucio enkondukos ilin
en la vortaron oficialan, kiel
"Aldonon al la Fundamento".
A9.4 precizigas la ecojn de la centra institucio:
Fundamento
A9.4 Fari tion chi (post matura prijughado) povas
ne apartaj personoj, sed nur ia centra institucio, kiu havos nedisputeblan
autoritatecon por la tuta esperantistaro.
Principe chiu institucio, kiu plenumas la
kondichojn "autoritata" (rilate la lingvon) kaj "centra"[5], povus ludi tiun rolon.
Konforme al la tradicio, la "Akademio de Esperanto" ludas ghin.
Gravegas, ke la "autoritata centra
institucio" rajtas lau A10.4 nur:
Fundamento
A10.4 ... pligrandigi
(neniam shanghi) la ghisnunan
fundamenton per oficialigo de novaj vortoj au reguloj, ...
Ghi do neniam povas revoki siajn oficialajn (= jam
apartenantajn al la Fundamento) decidojn, char tio estus pli kaj io alia ol
pligrandigo de la Fundamento. Ankau pro tio la institucio devas esti ekstreme
singarda rilate tiujn decidojn, kiuj pligrandigas la Fundamenton. A9.3 tekstas:
Fundamento
A9.3 Ni devas tion chi fari ne facilanime, sed
nur en okazoj de efektiva neceseco.
El tiu norma frazo oni eble povus konkludi, ke
facilanima decido de la institucio ech ne farighus leghe valida.
Se la institucio dezirus, ke oni ne plu uzu iujn vortojn au regulojn
trovighantajn en la Fundamento, ghi povus doni nur privatan rekomendon sen
legha sankcio.
4.4. La
kreinto de Esperanto
Norma bazo estas § 4, frazo 6 de la Bulonja
Deklaracio. Ghi jene tekstas:
Bulonja
Deklaracio § 4.6 Sed pro plena unueco de la lingvo
al chiuj esperantistoj estas rekomendate imitadi kiel eble plej multe tiun
stilon, kiu trovighas en la verkoj de la kreinto de Esperanto, kiu la plej
multe laboris por kaj en Esperanto kaj la plej bone konas ghian spiriton.
Per tiu normo Zamenhof ekhavis ian dumvivan rajton
starigi modelojn de lingvostilo. Tiuj modeloj shvebas inter privateco, char ili
estas por neniu devigaj, kaj oficialeco, char ili estas oficiale, nome per la
Bulonja Deklaracio mem, rekomendataj. Oni tauge povus nomi ilin
"duonoficialaj".
4.5. La
unuopa esperantisto
La konstituciaj rajtoj de chiu unuopa esperantisto
bazighas chefe sur § 4 frazo 5 de la Bulonja Deklaracio:
Bulonja
Deklaracio § 4.5 Chiun ideon, kiu ne povas esti
oportune esprimita per tiu materialo, kiu trovighas en la "Fundamento de
Esperanto", chiu esperantisto havas la rajton esprimi en tia maniero, kiun
li trovas la plej ghusta, tiel same, kiel estas farate en chiu alia lingvo.
El tio sekvas i.a. la rajto de chiu unuopa esperantisto, libere proponi novajn radikojn, kondiche ke la e